سفر، یکی از بهترین تجربههایی است که انسان میتواند داشته باشد. تجربهای که با کشف، مشاهدهگری و عموما تغییر انسان همراه است. هنگامی که انسان از محل زندگی خودش پا را فراتر گذاشت و به دیگر نقاط جهان سفر کرد، احساس کرد که نیاز دارد تا آنچه را که در دیگر سرزمینها میبیند، ثبت و ضبط کند و همین مسئله، مفهوم «سفرنامه» را به وجود آورد: یعنی «متنی داستانی و در عین حال گره خورده به تاریخ و تجربه شخصی»
سفرنامهها در طول تاریخ، نقش مهمی در شناخت جهان داشتهاند. بسیاری از دانستههای ما از سرزمینهای دیگر، فرهنگها، آیینها و انسانهای دیگر، حاصل زحمت سفرنامه نویسان است. به خصوص در زمانهای گذشته که دوربین وجود نداشت و نوشتن یکی از تنها ابزارهای انتقال اطلاعات بود.
آیا نویسنده یک سفرنامه میتواند دیدگاه شخصی خود را با دیدههای خود بیامیزد؟
شاید برای شما هم این سوال پیش بیاید که چطور میتوان سفرنامهای یافت که نویسنده عقاید و نگرش خود را با واقعیت نیامیخته باشد؟ جواب آن است که تقریبا چنین چیزی امکان پذیر نیست؛ چراکه فردی که برای ثبت وقایع به مکانی دیگر رفته است، ناگزیر جهان را از پشت پرده چشمان خویش مینگرد و این نگریستن به خودی خود باعث میشود تا سفرنامه سوگیری داشته باشد.
یک سفرنامه نویس نه فقط مسیر جغرافیایی، بلکه مسیر فکری و روحی خود را نیز به نگارش درمیآورد. در واقع بی هیچ انکاری باید اعتراف کرد که هر سفرنامه بازتابی از جهانبینی نویسنده است. از اینکه چگونه میبیند؟ چگونه میفهمد و چگونه روایت میکند؟ به همین دلیل، هیچ دو سفرنامهای شبیه هم نیستند، حتی اگر مقصد مشترکی داشته باشند.
سفرنامه در ادبیات فارسی
سفرنامهنویسی در ادبیات فارسی نیز پیشینهای طولانی دارد. از ناصرخسرو گرفته تا سفرنامههای عصر قاجار که ترکیبی از نقد اجتماعی و تفکر ایرانیان است. مثلا آثار افرادی مثل میرزا صالح شیرازی، اعتمادالسلطنه و ابراهیم بیگ نشان میدهند که چگونه ایرانیان با جهان مدرن روبهرو شدند. در در دورههای معاصر هم، سفرنامه همچنان زنده و بسیار جذاب است و مخاطبان بسیاری دارد.
آنچه سفرنامه را جذاب میکند، نگاه شخصی نویسنده است. در واقع در گزارشات ساده و تاریخچهنویسی است که فرد باید تا حد امکان از مرکزیت قرار دادن خود اجتناب کند، اما در سفرنامه نویسی ماجرا کاملا برعکس است و نویسنده در مرکزیت کامل قرار دارد و فرد، بیاحساس و تنها ناظر ماجرا نیست بلکه او یک انسان سرشار از احساس است که حتی ممکن است دچار غرضورزی نیز بشود. همین ویژگی است که سفرنامه را زنده و باورپذیر میکند.
کتابهایی که در این مقاله معرفی شدهاند هر یک نمونهای از این تجربه شخصی هستند. در این مقاله سعی شده به معرفی 9 کتاب از بهترین کتابهای سفرنامه بپردازیم. با ما همراه باشید.
9 سفرنامه ایرانی که حتما باید بخوانید!
1- کتاب عربیکا
کتاب خواندنی «عربیکا» نوشته وحید یامین پور، خبرنگار و فعال رسانهای، سفرنامه ای است از تجربه سفر به لبنان که توسط انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده است.
نویسنده در کتاب «عربیکا» به دنبال توصیف لبنان، سیدحسن نصرالله، شخصیت و تفکرش و بیان تاریخچه حزبالله است. او اطلاعات مفیدی از آغاز مقاومت لبنان، شخصیتهای تاثیرگذار در آن و عملیاتهای مهم آن در جنگ با صهیونیسم به مخاطب ارائه می دهد.
یامین پور در فصل آخر کتاب، از آخرین سفرش به لبنان که پس از شهادت سید مقاومت است میگوید و تجربه خود را از بمبارانهای متوالی و شرایط جنگی لبنان بیان میکند. از نقاط قوت این سفرنامه ضمیمه شدن برخی سخنرانیهای سید حسن نصرالله، معرفی برخی شخصیت های مقاومت، اتفاقات مهم تاریخ مقاومت و عکسهای مستند به قسمتهای مرتبط روایت است.
روایت کتاب که به شکل خاطرات روزنوشت است، از سال 2003 و اولین دیدار یامین پور با سید حسن نصرالله آغاز میشود. بخش عمده کتاب، فصل سوم آن یعنی پس از شهادت سید حسن است؛ بیروت تقریبا خالی شده، آتش جنگ هر لحظه بر سر شهر فرومیریزد و «عربیکا» از دل ویرانهها روایت میکند؛ اسرائیل برخلاف ادعایش مناطق مسکونی را ویران کرده و در کافههای کوچک سرو قهوه، جایی برای نشستن نیست اما در قلب مردم عزیز لبنان هنوز نور امید سوسو میزند و این یعنی مقاومت...
اگر دلتان میخواهد از فرهنگ مردم لبنان، حزبالله، سید حسن نصرالله و دیگر فرماندهان مقاومت بیشتر بدانید، این سفرنامه یکی از بهترین کتاب های نوشته شده می باشد.
2- کتاب کاهن معبد جینجا
کاهن معبد جینجا اثر دیگری از وحید یامین پور است که به روایت سفر وی در سال 1395 به ژاپن پرداخته است. موزه صلح هیروشیما، هرساله در سالگرد بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی، مراسمی برگزار میکند که در این مراسم عدهای از سراسر جهان دعوت میشوند و این دعوت توسط دیگر موزههای صلح در جایجای دیگر جهان اتفاق میفتد.
یکی از موزههای صلح، در شهر تهران قرار دارد و به واسطه آن هربار گروهی از ایران به این مراسم دعوت میشوند. در این سفر که حاصل آن سفرنامه کاهن معبد جینجا است، وحید یامین پور به همراه چند تن از سینماگران و جانبازان از جمله پرویز پرستویی، مازیار میری، پژمان لشکری پور و... اعزام شدهاند.
همین موضوع نشان میدهد که سفر وحید یامین پور الزاما یک سفر سیاحتی نبوده است و با اهداف فرهنگی، سیاسی، معنوی و نمادین صورت گرفته است. در این سفر یامینپور تلاش کرده است تا تنها به بررسی ظواهر اکتفا نکند و لایههای فرهنگی-سیاسی کشور ژاپن را مورد بررسی قرار دهد.
اگرچه بعضی معتقدند که در این کتاب گاها قضاوتهای شخصی نویسنده بر تحلیلهای عمیق فرهنگی غلبه کرده است، اما نثر کتاب به قدری شیوا و جذاب است که خواندن آن را خالی از لطف نمیکند.
در این کتاب احساسات و تجربههای شخصی نویسنده با حال و هوای فرهنگی کشور ژاپن در هم آمیخته شده است و کتاب کاهن معبد جینجا را به یک کتاب سفرنامه خوب تبدیل کرده است.
این کتاب توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شده است.
3- کتاب جاده یوتیوب
در سفرنامه جاده یوتیوب، محمدعلی جعفری به همراه یک گروه مستندساز به سوی دمشق میروند تا درباره زندگی شهید محمدخانی، از همرزمان و دوستان وی تحقیق کنند. در این میان پا را فراتر گذاشته و نه تنها درباره شهید محمدخانی تحقیق میکنند؛ بلکه به بررسی زندگی مدافعان حرم نیز میپردازند. در این کتاب شما با مدافعان حرم و وضعیتشان به طور مستند آشنا خواهید شد. لحن کتاب به صورت ملایم و بسیار لطیفی طنزآمیز است و با بیانی دلنشین و زیبا شما را با زندگی مدافعان حرم و بینش و نگرش آنها رو به رو میکند.
در این سفرنامه، گاهی فضا چنان وهمناک و ترسناک میشود که شما خود را به جای راوی احساس کرده و ترس موقعیت را در وجود خود حس خواهید کرد.
جاده یوتیوب یکی از بهترین کتابهای سفرنامه است که توسط دفتر نشر معارف به چاپ رسیده است.
4- کتاب نیم دانگ پیونگ یانگ
کره شمالی یکی از پر رمز و رازترین مکانهای جهان به شمار میرود و علت آن است که این کشور از محدودیتهای بسیار زیادی برخوردار است. عواملی مثل عدم دسترسی به اینترنت، ممنوعیت ورود توریست (فقط تنها در شرایط خاص)، تحریمها، عدم ارتباط مردم کره شمالی با دیگر مردم جهان، عدم اجازه خروج از کشور و... همگی موجب میشود تا نتوان تصور واضح و دقیق از وضعیت و شرایط زندگی مردم در این کشور به دست آورد.
نیم دانگ پیونگ یانگ کتابی است که رضا امیرخانی در دو سفر خود به کره شمالی آن را نوشته. امیرخانی در این کتاب به نگارش تجربههای شخصی خود در این سفر پرداخته است. او با یک گروه سیاسی به کره شمالی سفر میکند و سعی دارد تا گاهی پا را فراتر بگذارد و مسئولان کره شمالی را فریب دهد و سعی کند با مردم ارتباط برقرار کند. اگرچه این ارتباط ناموفق است و مردم عموما علاقهای به ارتباط ندارند و یا از این ارتباط ترس دارند، اما نگاه کردن به کره شمالی از پشت این کلمات، میتواند بسیار جذاب باشد.
البته این کتاب ممکن است در بعضی مواقع خستهکننده شود و روندی خطی را به خود بگیرد اما این کتاب برای همه کسانی که میخواهند کره شمالی را بیشتر بشناسند کتابی جذاب خواهد بود.
سفرنامه نیم دانگ پیونگ یانگ توسط نشر افق منتشر شده است.
5- کتاب خبرنگار دو دلاری
کتاب خبرنگار دو دلاری، روایت چهل روز سفر به اوکراین توسط جوان مستندساز، حامد هادیان است که در سال 1402 منتشر شد و برای اولین در نمایشگاه کتاب آن سال رونمایی شد. او که یک خبرنگار مستقل است در این کتاب سعی دارد تا دیدهها و شنیدههای خودش را در مورد جنگ میان اوکراین و روسیه به اشتراک بگذارد.
کتاب خبرنگار دودلاری همانطور که انتظار میرود یک سفرنامه است که نویسنده زیاد نگاه سیاسی و اطلاعات سیاسی تخصصی خود را، وارد داستان نکرده و سعی کرده است عموما به تصویرنمایی حقایق و واقعیتهای جنگی اکتفا کند. او به شش استان در اوکراین سفر میکند و زندگی مردم جنگزده اوکراینی را به تصویر میکشد.
مسئلهای که این سفرنامه را ارزشمند میکند، نه تنها هیجان نویسنده برای دیدن حقایق و ثبت آنها است؛ بلکه اطلاعاتی دسته اول از این جنگ است که به ارمغان آورده.
اگر دوست دارید بدون توضیحات اضافی در مورد جنگ اوکراین و روسیه بخوانید، کتاب خبرنگار دودلاری از انتشارات سوره مهر یکی از بهترین سفرنامهها در دوران جنگ است.
6- کتاب جاده کالیفرنیا
محمدعلی جعفری که پیش از این، با او در کتاب جاده یوتیوب آشنا شده بودیم، این بار با سفرنامه جاده کالیفرنیا، خوانندگان را با خود به کشور لبنان میبرد.
البته مسئله قابل توجه آن است که وی پس از ماجرای طوفانالاقصی (7 اکتبر) به لبنان سفر کرده است و همین مسئله این کتاب را به شیوه دیگری جذاب میکند؛ زیرا زندگی مردم لبنان و فلسطین بعد از آن روز دستخوش تغییراتی شد و در واقع 7 اکتبر یکی از ماندگارترین تاریخها در لبنان، فلسطین و حتی کل جهان به شمار میآید.
همچنین این کتاب نگاهی به زندگی آوارگان فلسطینی در اردوگاهها دارد و با کسانی که مدتی را در زندان اسرائیل به سر بردهاند نیز صحبت کرده است. او در این سفرنامه زیباییها و طبیعت لبنان را نیز توصیف میکند و مناظر این کشور را مورد توجه قرار میدهد. همچنین به بررسی فرهنگ، آداب زندگی مردم و جامعه میپردازد.
محمدعلی جعفری که با هزینه شخصی خود به این سفر رفته است، سعی دارد تا در 33 فصل لبنان پس از طوفانالاقصی را به تصویر بکشد. کتاب جاده کالیفرنیا توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است.
7- کتاب 976 روز در پس کوچه های اروپا
نام محمد دلاوری برای اکثر ما آشنا است. او در گذشته خبرنگار صدا و سیما بود و در حال حاضر به ساخت مستند، نویسندگی و ساختن برنامههای فرهنگی-سیاسی میپردازد.
محمد دلاوری این بار با سفرنامه 976 روز در پس کوچههای اروپا سعی دارد تا مخاطب ایرانی را با فرهنگ کلی اروپا، زندگی مردم و شیوه نگرش و تفکرشان به زندگی، اقتصاد، سیاست و به طور کلی جامعه اروپا آشنا کند. بخش زیادی از این کتاب در کشور بلژیک میگذرد و خاطرات 3 سال زندگی محمد دلاوری در آن کشور است.
بیان کتاب بسیار روان، شیوا و جذاب است و گاهی با چاشنی طنز نیز همراه میشود که برای مخاطب بسیار دلچسب و دلنشین خواهد بود و کشش خوبی را نیز ایجاد خواهد کرد. هرچند اگر به دنبال داستان یا اتفاق هیجان انگیز خاصی باشید در این کتاب خبر از آن نیست اما اگر هدف شما دیدن اروپا از نگاه یک ایرانی و درک تفاوتها، شباهتها و طرز فکر آنها باشد، سفرنامه 976 روز در پس کوچههای اروپا میتواند پیشنهاد خوبی برای شروع باشد.
این کتاب توسط انتشارات قدیانی منتشر شده است.
8- کتاب جانستان کابلستان
رضا امیرخانی اینبار با روایت سفر به کشور همسایه افغانستان به سراغ ما آمده است. او در سال 1388 برای عرض ارادت به همزبانان افغانستانی به کشور افغانستان سفر کرده و در این چندماهه به ثبت وقایع، مکانها، اشخاص و حتی خوراکیهای مختلف پرداخته است.
اگر دوست دارید کشور همسایه و همزبان خود یعنی افغانستان را بهتر بشناسید، کتاب جانستان کابلستان کتابی زیبا و با نثری روان و جذاب است که نگاهی نو و پر از مهر و عطوفت درباره کشور افغانستان به شما میدهد.
این کتاب توسط نشر افق منتشر شده است.
9- کتاب ایران نرسیده به امارات
چقدر در مورد کشور خودتان ایران اطلاعات دارید؟ آیا تا به حال با خود فکر کردهاید که این جزایر سهگانه که همیشه صدر اخبار است و برای به تاراج بردن این تکه از خاک ایران بحث است، چگونه است؟ آیا تا به حال هوس سفر به این جزایر سه گانه را کردهاید؟
اگر نه، اکنون نوبت آن است که کتاب ایران نرسیده به امارات را برای یکبار هم که شده بخوانید. در این کتاب علیرضا رافتی به سه جزیره تنب بزرگ، تنب کوچک و بوموسی سفر کرده است تا زندگی مردم ساکن این سه جزیره را به تصویر بکشد.
علاوه بر آن علیرضا رافتی سعی کرده تا در این سفرنامه پیشینه تاریخی این سه جزیره را نیز بررسی کنید و در میان کتابخانه و کتابها به دنبال این پیشینه عمیق بگردد.
کتاب ایران نرسیده به امارات یکی از بهترین کتابهای سفرنامه است که توسط انتشارات جام جم منتشر شده است.
خاتمه
ما در این مقاله سعی کردیم کتابهای سفرنامه متعددی را معرفی نماییم. اگر به سفرنامه خوانی و تجربه لذت سفر از نگاه دیگران علاقهمند هستید، میتوانید کتابهای معرفیشده را از وبسایت کتابرسان تهیه کرده و سفری تازه را تجربه کنید.
