هر مکتبی، خواه ابراهیمی باشد یا نه، پیروان خویش را به رعایت بایدها و نبایدهایی سوق میدهد و در پس این دستورات آرامش ابدی، سعادت دنیوی و اخروی، بهشت برین و حتی سلامت جسم و روح را به مخاطب خویش وعده میدهد. اما حقیقت چیست؟ کدام مکتب فکری، مکتب حق است؟ آیا زندگی یکباره ما فرصت آزمون و خطاست؟ پس کدام مسیر را باید برگزید؟
از دیدگاه مسلمان خدایی که ما را ساخته است و بر گوهر وجودیمان نقش زده است، استعدادهای ما را به نیکی میداند و از تمام جوانب زندگیمان آگاه است. لذا باید راهی را انتخاب نمود که فرصت زندگیمان را نسوزاند و با بهرهگیری از تمام ظرفیتهای موجود ما را به غایت حقیقیمان برساند. این راه همان مسیر اخلاق اسلامی است. لذا مصمم شدیم تا برترین کتابها پیرامون اخلاق اسلامی را با شما به اشتراک بگذاریم.
کتاب شرح حضرت آیت الله خامنهای بر حدیث مکارم اخلاق
کتاب«شرح حدیث مکارم اخلاق» بازنویسی سلسله جلسات اخلاقی حضرت آیتالله خامنهای است که در سال ۱۳۵۲ در مسجد کرامت مشهد برگزار شده است. ایشان در این جلسات با محوریت حدیث مکارمالاخلاق امام صادق(ع)، به تبیین مجموعهای از فضائل و خصلتهای نیک انسانی میپردازند؛ صفاتی همچون یقین، قناعت، صبر، شکرگزاری، حلم، حسن خلق، سخاوت، غیرت، شجاعت و مروت. در ادامه نیز به مفاهیمی چون راستی، امانتداری و احسان اشاره میشود. نویسنده با شرح و بسط این فضائل، ابعاد گوناگون اخلاق اسلامی را بررسی کرده و نشان میدهد که این خصلتها چگونه در شکلگیری شخصیت فرد و سامانیافتن روابط اجتماعی نقش دارند.
یکی از محورهای اساسی این کتاب، ضرورت تربیت انسان در دو عرصه تعلیم و تزکیه است؛ تعلیم برای پرورش اندیشه و تقویت قوای عقلانی و تزکیه برای تهذیب نفس و اصلاح صفات و تمایلات درونی. از نگاه ایشان، انسان برای رسیدن به کمال و سعادت، به هر دو مسیر نیازمند است؛ چراکه دانش بدون خودسازی نمیتواند انسان را به جایگاه شایستهاش برساند. این اثر با تبیین پیوند اخلاق فردی و مسئولیت اجتماعی، تصویری از انسان مسلمانِ مؤمن، خودساخته و مبارز ارائه میدهد که رفتار و منش او در زندگی فردی و اجتماعی بر پایه تعالیم اسلام شکل گرفته است.
مجموعه ده جلدی اخلاق ربانی (تادیب شهوت)
مجموعه دهجلدی «اخلاق ربانی؛ تادیب شهوت» گزیدهای از مباحث و سخنان اخلاقی حضرت آیتالله حاجآقا مجتبی تهرانی است که با نگاهی قرآنی و روایی به موضوع خودسازی و تهذیب نفس میپردازد. این مجموعه با تکیه بر جایگاه بنیادین اخلاق در آموزههای اسلامی، میکوشد ریشههای بسیاری از رذایل اخلاقی و موانع رشد معنوی انسان را بررسی کند و راه رسیدن به ایمان خالص، تقوای الهی و فضائل انسانی را نشان دهد. بیان روان و شیوه تحلیلی استاد، مخاطب را با ابعاد مختلف تربیت اخلاقی و تأثیر آن بر زندگی فردی و اجتماعی آشنا میکند.
جلدهای مختلف این مجموعه به موضوعاتی چون حب دنیا و دلبستگی به مال، زهد اخلاقی و معرفتی، فقر و غنا، حرص و طمع، بخل، سخاوت و ایثار، حرامخواری و خیانت، کنترل شهوت و قوای نفسانی، حکمت ازدواج و حب مال اختصاص دارند. نویسنده ضمن تبیین ریشهها و پیامدهای این صفات، به آثار دنیوی و اخروی آنها میپردازد و با معرفی راهکارهای اخلاقی و معنوی، مخاطب را به بازنگری در خواستهها، تمایلات و رفتارهای خود دعوت میکند. «اخلاق ربانی» مجموعهای برای شناخت موانع رشد انسان و پیمودن مسیر خودسازی و بندگی خداوند است.
مجموعه شش جلدی اخلاق ربانی (تادیب غضب)
مجموعه ششجلدی «اخلاق ربانی؛ تأدیب غضب» برگرفته از درسهای اخلاقی حضرت آیتالله حاجآقا مجتبی تهرانی است که با نگاهی تربیتی به بررسی نفس انسان و راههای مهار و کنترل خشم میپردازد. این مجموعه با تأکید بر جایگاه اخلاق و تهذیب نفس در ایمان حقیقی، نشان میدهد که خودسازی تنها به انجام واجبات دینی محدود نمیشود، بلکه نیازمند شناخت ریشههای رذایل اخلاقی و پرورش فضائل انسانی است.
جلدهای این مجموعه موضوعاتی چون نفس و اوصاف و حالات آن، تزکیه و تهذیب نفس، عُجب و انکسار، کبر و تواضع و خوف و رجاء را بررسی میکنند. نویسنده با تبیین نقش قوای درونی انسان و ضرورت ایجاد تعادل میان آنها، راهکارهایی برای اصلاح رفتار، غلبه بر تمایلات نادرست و مهار نیروی غضب ارائه میدهد. «تأدیب غضب» در حقیقت راهنمایی برای شناخت خویشتن و تربیت نفس در مسیر بندگی و تعالی اخلاقی است.
کتاب مواعظ البهجه
کتاب مواعظ البهجه مجموعهای از فرمایشات اخلاقی و عرفانی حضرت آیتالله بهجت(ره) است که به همت مرکز تنظیم و نشر آثار ایشان گردآوری و با نظارت علمی جمعی از شاگردان معظمله تدوین شده است. این اثر در چهار بخش، به تبیین مبانی و بایستههای سلوک و تهذیب نفس میپردازد. بخش نخست با موضوعاتی همچون حقیقت اخلاق، شناخت و هدایت نفس، تزکیه، نقش عقل و قلب و جایگاه قرآن، عترت و استاد در مسیر خودسازی، مقدمات نظری سلوک را بررسی میکند. بخش دوم نیز به بایستههای معرفتی این مسیر، از جمله محبت الهی، تقوا، اخلاص، رضا و تسلیم اختصاص دارد.
بخش سوم کتاب به موانع سلوک و تزکیه، بهویژه گناه و غفلت، میپردازد و راه بیداری و رهایی از این موانع را تبیین میکند. در بخش چهارم، آموزههای اخلاقی از عرصه نظری به میدان عمل میرسند و موضوعاتی همچون توسل، ذکر، دعا، روزه، تواضع، صبر، شکر و قناعت مورد توجه قرار میگیرند. «مواعظ البهجه» مجموعهای از رهنمودهای اخلاقی و کاربردی آیتالله بهجت(ره) برای شناخت نفس، اصلاح رفتار و پیمودن مسیر بندگی و قرب الهی است.
کتاب سخنی از محبوب
کتاب «سخنی از محبوب» مجموعهای از بیانات، نصایح و رهنمودهای اخلاقی حضرت آیتالله بهجت(ره) است که از سخنان ایشان در دیدارهای رسمی و غیررسمی گردآوری شده است. این اثر فراتر از مجموعهای از پندهای اخلاقی، راهنمایی برای زندگی مؤمنانه و حرکت در مسیر بندگی خداوند است که بر مراقبت از نفس، دوری از غفلت و اهمیت عمل به دستورات الهی تأکید دارد.
کتاب در سه فصل تدوین شده است. فصل نخست با عنوان «بیانات و نصایح» به موضوعاتی همچون تهذیب نفس، تبلیغ و ترویج دین، اهمیت تحصیل علوم حوزوی، جایگاه روحانیت و ازدواج میپردازد. فصل دوم با عنوان «دستورالعملهای اخلاقی» شامل دوازده رهنمود برای زندگی فردی و اجتماعی است و بندگی خداوند و ترک معصیت را اساس سعادت انسان معرفی میکند. فصل سوم نیز در قالب پرسش و پاسخ، به برخی مسائل اخلاقی و معنوی، از جمله بیماریهای روحی و روانی و خواطر شیطانی پاسخ میدهد.
از ویژگیهای این اثر، درج دستنوشتههای آیتالله بهجت و استفاده از رمزینههای دوبعدی برای دسترسی به فایلهای صوتی سخنان ایشان است. سخنی از محبوب در واقع نسخه بازنویسیشده و تکمیلیافته کتاب شناختهشده «به سوی محبوب» است و فرصتی برای بهرهمندی از رهنمودهای اخلاقی و تربیتی این عارف وارسته فراهم میآورد.
مجموعه پنج جلدی مواعظ
مجموعه پنججلدی مواعظ، گنجینهای از مباحث اخلاقی و آموزههای معنوی آیتالله عبدالکریم حقشناس، فقیه و عارف وارسته معاصر است که با نظارت شاگرد برجسته ایشان، آیتالله جاودان، تدوین و منتشر شده است. این مباحث از ابتدای سال ۱۳۶۴ ضبط شدهاند و حاصل سالها درس اخلاق استادی است که مردم تهران مدتها از محضرش بهره میبردند و بسیاری از جوانان به برکت نفس تربیتگر او در مسیر رشد معنوی قرار گرفتند.
آیتالله حقشناس پس از تحصیل مقدمات علوم دینی، برای تکمیل دانش خود به قم هجرت کردند و از محضر استادان برجسته فقه و فلسفه، از جمله آیتالله بروجردی و امام خمینی، بهره بردند. ایشان پس از بازگشت به تهران، امامت جماعت مسجد امینالدوله را بر عهده گرفتند و در کنار فعالیتهای علمی و دینی، پناهگاه مردم برای حل مشکلات و راهنمایی در مسائل روحی و اخلاقی شدند. اکنون مجموعه «مواعظ» فرصتی فراهم آورده است تا علاقهمندان، حتی آنان که توفیق حضور در جلسات ایشان را نداشتهاند، از این میراث ارزشمند اخلاقی بهرهمند شوند.
در یکی از فرازهای جلد نخست، آیتالله حقشناس با بیانی صمیمی و اثرگذار، مخاطبان را به پرهیز از کینهتوزی و بستن راه بازگشت و آشتی دعوت میکنند: «شما هم تمام درها را نسبت به پروردگار نبندید، جای آشتی را هم باقی بگذارید.» این جمله، چکیدهای از نگاه تربیتی ایشان به اخلاق و رابطه انسان با خدا و دیگران است؛ دعوتی به مهربانی، گذشت و باز گذاشتن راه توبه و بازگشت. «مواعظ» را میتوان فرصتی برای شنیدن سخنانی دانست که با زبانی روشن، انسان را به بازنگری در رفتار و قدم برداشتن در مسیر بندگی فرامیخوانند.
مجموعه دو جلدی تمثیلات اخلاقی تربیتی
مجموعه دو جلدی «تمثیلات اخلاقی ـ تربیتی»، اثری از آیتالله حائری شیرازی است که با بهرهگیری از مثالها و تمثیلهای ساده و ملموس، مفاهیم عمیق اخلاقی، عرفانی و تربیتی را به زبانی روشن و دلنشین بیان میکند. نویسنده با هنرمندی، نکات دشوار دینی را در قالب تصویرهایی آشنا از زندگی روزمره عرضه میکند تا مخاطب نهتنها آنها را بهتر بفهمد، بلکه بتواند در رفتار و زندگی خود به کار گیرد. این شیوه، تجلی باور ایشان به نقش تمثیل در فهم عمیقتر معارف اسلامی و آموزههای اهلبیت(ع) است.
این مجموعه به موضوعاتی همچون سیر و سلوک و تربیت نفس، رزق و شکر نعمت، رشد و شکوفایی، شیطانشناسی، ارزش عمر، نظم و برنامهریزی، کار و تلاش، تقوا، همنشینی و مراقبت از نفس میپردازد. برای نمونه، نویسنده ظرفیت انسان در مواجهه با دشواریها را به استحکام یک سطل تشبیه میکند و درباره پاداش سپردن دل به خداوند، از مثال اجاره خانه بهره میگیرد. چنین تمثیلهایی، مفاهیم انتزاعی را به تجربههای ملموس پیوند میزنند و زمینه تأمل و بهکارگیری آنها را در زندگی فراهم میآورند.
در یکی از برشهای جلد نخست، آیتالله حائری شیرازی اهمیت نیت را با تمثیلی از میدان نبرد توضیح میدهند: «اگر شیطان نیت را اشغال کند، مثل این است که در جبههای بلندترین ارتفاع را دشمن تسخیر کرده و از آنجا دیگر بر تمام صحنه مسلط است.» این بیان، جایگاه بنیادین نیت در جهتدهی به همه رفتارهای انسان را یادآور میشود. تمثیلات اخلاقی ـ تربیتی برای طلاب، دانشجویان، واعظان، جوانان و همه علاقهمندان به معارف دینی و اخلاقی، فرصتی است تا آموزههای اسلامی را با زبانی قابلفهمتر بیاموزند و در زندگی روزمره به کار بندند.
حسن ختام
کار را با این حدیث از پیامبر اکرم (ص) به پایان میبریم که فرمودند:
«أَفْضَلُ النّاسِ إِیماناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً، وَأَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ؛ باایمانترین مردم، خوشاخلاقترین آنها و مهربانترینشان با خانواده خویشاند.»



