کتاب مربی و تربیت به قلم آیت‌الله حائری شیرازی اثری حکیمانه در حوزه تعلیم و تربیت اسلامی است که با بازآفرینی واژه تربیت اسلامی از تربیت استعماری، تلقی صحیح از حیات و مرگ، مرزهای اعمال قدرت در تربیت، فلسفه نظم، فلسفه تنبیه و روش تنبیه می‌گوید و خودکفایی را غایت تربیت معرفی می‌کند.

تعلیم به معنی باسواد کردن و انتقال علم از یکی به دیگری است. تربیت به معنی به فعلیت رساندن استعداد و به کمال رساندن مستعد کمال است. لذا تعلیم شاخه‌ای از تربیت است. حال سوال اینجاست که اگر بخواهیم تعریفی دقیق از تعلیم و تربیت ارائه دهیم چه باید بگوییم؟ اصلا ارائه یک تعریف دردی از مربی و متربی دوا نمی‌کند. باید از خود بپرسیم الگوی صحیح مربی و متربی چیست؟ مربی برمبنای چه اصولی باید تشویق، تنبیه و اعمال قدرت کند؟

ما به عنوان یک انسان مسلمان خداوند را مسلط به عوالم انسانی می‌دانیم. لذا دستورات الهی و آموزه‌های اسلامی را مهم‌ترین مرجع برای تربیت اسلامی می‌دانیم. حکیم فرزانه، آیت‌الله حائری شیرازی با غور در این مضامین وجهه‌ای بدیع از تعلیم و تربیت اسلامی را رو کرده‌اند و این نگاه در کتاب مربی و تربیت ظهور یافته است.   

فصل اول کتاب با عنوان تربیت و علوم انسانی معنای تعلیم و تربیت و تعامل بین آنها را واکاوی می‌کند، از تفاوت بین تربیت انسانی و نفسانی می‌گوید، احساس نیاز به آزادی را ریشه همه حرکت‌های اجتماعی مثبت و منفی می‌داند و از الفبای تربیت می‌گوید. بر مبنای اندیشه‌های آیت‌الله حائری اگر علم به دست کسی بیفتد که نفسانیت بر او حاکم است، نه تنها سودی برای شخص نخواهد داشت، بلکه آفتی است برای همگان؛ لذا در اینجا اول باید فرد بوسیله تربیت، صالح شده باشد تا تعلیم برای او مضر نباشد.

فصل دوم کتاب از نقش تربیت در شکوفا کردن استعدادهای نهفته آدمی می‌گوید و از روش خاص قرآن برای تربیت رونمایی می‌کند. این فصل از وظیفه مربی در تربیت می‌گوید و ارجاع دادن انسان به اصل و حقیقت خودش را همان روش انسان‌سازی ادیان می‌داند.

فصل سوم کتاب تربیت و انقلاب‌های اجتماعی را از سرمی‌گذراند. این فصل منشأ تحولات ریشه‌دار را معرفی می‌کند و با معرفی دو عامل فقر و غنا در تربیت انسان‌ها از فقر و غنای راکدکننده و تاثیر فقر و غنا بر مومن و غیرمومن می‌گوید.

کتاب در سیزده فصل دیگر با تکیه بر آیات و روایات از انسان‌شناسی اسلامی می‌گوید و آن را لازمه تربیت اسلامی می‌داند و خاطر نشان می‌سازد که مربی باید با ابزار انسان‌شناسی اسلامی به تربیت متربی همت گمارد. درک صحیح از حیات و مرگ، جایگاه آرزوها در تربیت انسان، نقش تفرقه در تربیت استعماری، تربیت اجتماعی و استضعاف جامعه به عنوان راهبرد طواغیت، رابطه علم و وسع، لزوم دوری رهبر جامعه از روحیه انتقادگر و خرده‌گیر، بهره‌مندی از دو اهرم تشویق و تنبیه، خودکفایی متربی و تعمیم قواعد تربیت فرد به جامعه از دیگر موضوعات مطروحه در کتاب هستند.

چرا باید کتاب مربی و تربیت را مطالعه کنیم؟

تا به مبانی تربیت اسلامی برسیم و مربی خوبی برای خود و متربیان شویم.

کتاب مربی و تربیت را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مربیان و معلمان، والدین، فعالان فرهنگی و عموم افرادی که در حوزه‌های تربیتی فعالیت می‌کنند، مخاطبان این نوشتار هستند.

برشی از کتاب مربی و تربیت:

بدانید اگر عظیم‌ترین موقعیت‌ها را در جامعه پیدا کنید، تازه اول کار است، نه آخر کار. رسیدن به مقام کار نیست؛ از مقام چه استفاده‌ای کردن و از آن در چه راهی بهره‌بردن و آن را برای چه چیز گرفتن مهم است.