کتاب تفسیر سوره حمد از حضرت آیت‌الله العظمی شهید سید علی حسینی خامنه‌ای (ره) برگرفته از جلسات تفسیری معظم له در جمع دانشجویان در حسینه امام خمینی (ره) است. تمام آیات این سوره، غیر از آیه هفتم، در شش جلسه، از پانزدهم اسفند سال 1369 تا هجدهم اردیبهشت سال 1370 بحث و بررسی شدند و بعدها بیانات پراکنده معظم له ذیل آیه هفتم سوره حمد جمع‌آوری شدند و به مطالب کتاب افزوده شدند تا تفسیر این سوره ناقص نماند.  

قرآن کریم، این صحیفه نور و منشور جاودان هدایت، تنها کتابی برای تلاوت و آذین‌بخش محافل نیست؛ بلکه دریایی بی‌کران از معرفت و چراغی فروزان در مسیر پرپیچ‌وخم زندگی انسان است. عظمت این کلام آسمانی در آن است که از ژرفای جان آدمی تا گستره زندگی اجتماعی او را دربرمی‌گیرد و راه درست زیستن و رسیدن به سعادت را فراروی انسان می‌نهد. قرآن، کتاب زندگی است؛ کتابی که در هر حیرت و انتخاب و هر تاریکی و تردید، می‌تواند دست انسان را بگیرد و به سوی آرامش و رستگاری رهنمون شود. ازاین‌رو، مراجعه به قرآن و تدبر در آیات آن، ضرورتی همیشگی برای انسانی است که در جست‌وجوی حقیقت و راهی روشن برای زیستن است.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (ره) که از دیرباز با برگزاری جلسات تفسیر قرآن به ترویج معارف این کتاب آسمانی پرداخته‌اند، قرآن را کتابی برای هدایت انسان و ساختن جامعه می‌دانند. در روش تفسیری ایشان، فراتر از بررسی‌های صرفاً لفظی و تاریخی، پیام و جهت‌گیری آیات و نقش آنها در زندگی فردی و اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرد. تفسیر قرآن به قرآن، نگاه منظومه‌ای به آیات، تدبر، توجه به شأن نزول و بهره‌گیری از روایات معتبر، از مؤلفه‌های مهم این شیوه است. حاصل این نگاه، قرآنی زنده و جاری در متن زندگی است؛ کتابی که برای ایمان، اخلاق، عدالت، مسئولیت اجتماعی و ساختن انسان و جامعه، راه و رسم زندگی ارائه می‌کند.

کتاب تفسیر سوره حمد از هفت گفتار تشکیل شده است. گفتار اول کتاب ضرورت و اهمیت تفسیر قرآن را واکاوی می‌کند و از دلایلی چون نقش قرآن در جهت هدایت عمومی جامعه، بازشناسی راه در فتنه‌ها و گسترش یافتن معرفت قرآنی در جامعه نام می‌برد.

گفتار دوم کتاب اهمیت «بسم الله الرحمن الرحیم» و مقصود از «بسم الله» را تشریح می‌کند، تفاوت معنای رحمن و رحیم را واکاوی می‌کند و مصادیق رحمت رحمانی و رحمت رحیمی خدا را بازگو می‌کند. این گفتار در ادامه از تفاوت حمد و مدح می‌گوید و دلیل تکرار «الرحمن الرحیم» را بیان می‌کند.

کتاب در پنج گفتار دیگر نشان می‌دهد سوره «حمد» خلاصه‌ای جامع از جهان‌بینی توحیدی و مسیر بندگی انسان است و انسان را متوجه می‌کند که همه هستی تحت تدبیر و پرورش اوست، سپس با یادآوری رحمت گسترده و حاکمیت الهی در روز جزا، رابطه میان امید و مسئولیت را شکل می‌دهد. در آیه «إیّاک نعبد و إیّاک نستعین»، بنده پس از شناخت پروردگار، تنها او را شایسته عبادت و یاری می‌داند و از وابستگی مطلق به غیر خدا رها می‌شود. در پایان، مهم‌ترین نیاز انسان یعنی هدایت به «صراط مستقیم» مطرح می‌شود؛ راه کسانی که مشمول نعمت الهی‌اند، نه مسیر کسانی که آگاهانه از حق روی برگردانده یا در گمراهی مانده‌اند. از این رو، سوره حمد هم معرفی خداوند است، هم ترسیم جایگاه انسان و هم دعایی همیشگی برای ماندن در مسیر حق.

چرا باید کتاب تفسیر سوره حمد را مطالعه کنیم؟

تا حقیقت آیات قرآن را دریابیم و این مفاهیم انسان‌ساز را در متن زندگی خویش پیاده سازیم.

کتاب تفسیر سوره حمد را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

با توجه به ویژگی جهان شمولی قرآن، یقینا مخاطب عام این کتاب هر بنی بشری می‌باشد. طلاب، مسلمانان و پژوهش‌گران قرآنی هم مخاطبان خاص این درس گفتارها هستند.

برشی از کتاب تفسیر سوره حمد:

آنچه جا دارد انسان آن را فرا بگیرد و اگر لازم بود از آن تقلید کند عبارت است از طریق هدایت «صِراطَ الَّذِینَ أَنعَمتَ عَلَیْهِم». از خدای متعال می‌خواهیم که ما را هدایت کند به راه کسانی که به نعمت الهی واصل و نائل شده‌اند؛ این [راه] است که باید از آن تبعیت و پیروی کرد اما اینکه حالا اکثریت مردم دنیا جور دیگری حرف می‌زنند، جور دیگری حرکت می‌کنند، جور دیگری رفتار می‌کنند، ما باید عقل خودمان را، دین خودمان را، هدایت الهی را معیار قرار دهیم برای رد و قبول امّت مؤمن و مُسلم. آن امت و ملّتی است که معیار را از قرآن می‌گیرد، از هدایت الهی می‌گیرد؛ این می‌شود معیار.