کتاب تفسیر سوره ممتحنه از حضرت آیت‌الله العظمی شهید سید علی حسینی خامنه‌ای (ره) برگرفته از جلسات تفسیری معظم له در جمع پاسداران و اعضای دفتر ریاست جمهوری است. تمام آیات این سوره در چهار جلسه از سی‌ام مهرماه تا بیست‌ویکم آبان‌ماه سال 1361 بحث و بررسی شدند. رهبر قرآنی و شهیدمان این جلسات تفسیری را در دوران ریاست جمهوری‌شان ایراد فرموده‌اند.

قرآن کریم، این صحیفه نور و منشور جاودان هدایت، تنها کتابی برای تلاوت و آذین‌بخش محافل نیست؛ بلکه دریایی بی‌کران از معرفت و چراغی فروزان در مسیر پرپیچ‌وخم زندگی انسان است. عظمت این کلام آسمانی در آن است که از ژرفای جان آدمی تا گستره زندگی اجتماعی او را دربرمی‌گیرد و راه درست زیستن و رسیدن به سعادت را فراروی انسان می‌نهد. قرآن، کتاب زندگی است؛ کتابی که در هر حیرت و انتخاب و هر تاریکی و تردید، می‌تواند دست انسان را بگیرد و به سوی آرامش و رستگاری رهنمون شود. ازاین‌رو، مراجعه به قرآن و تدبر در آیات آن، ضرورتی همیشگی برای انسانی است که در جست‌وجوی حقیقت و راهی روشن برای زیستن است.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (ره) که از دیرباز با برگزاری جلسات تفسیر قرآن به ترویج معارف این کتاب آسمانی پرداخته‌اند، قرآن را کتابی برای هدایت انسان و ساختن جامعه می‌دانند. در روش تفسیری ایشان، فراتر از بررسی‌های صرفاً لفظی و تاریخی، پیام و جهت‌گیری آیات و نقش آنها در زندگی فردی و اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرد. تفسیر قرآن به قرآن، نگاه منظومه‌ای به آیات، تدبر، توجه به شأن نزول و بهره‌گیری از روایات معتبر، از مؤلفه‌های مهم این شیوه است. حاصل این نگاه، قرآنی زنده و جاری در متن زندگی است؛ کتابی که برای ایمان، اخلاق، عدالت، مسئولیت اجتماعی و ساختن انسان و جامعه، راه و رسم زندگی ارائه می‌کند.

تفسیر سوره ممتحنه در چهار گفتار ارائه شده است. گفتار اول کتاب با این بیان آغاز می‌شود که سوره ممتحنه؛ سوره‌ای برای امروز انقلاب است. این گفتار با مروری اجمالی بر محتوای سوره بر موضوعاتی چون نهی از دوستی با دشمنان، عوامل دشمنی کفار، تبری از دشمنان، کم نشدن دشمنی دشمنان با کوتاه آمدن در برابر آنها و ترجیح پیمان‌های ایمانی بر پیمان‌های نسبی تاکید دارد. گفتار دوم کتاب حضرت ابراهیم (ع) را الگویی نیکو برای موحدان می‌داند. این فصل به التقاط به عنوان برخی از جریانات اسلامی اشاره می‌کند و راهکار عملی و موثر در مواجهه با کفار ارائه می‌دهد. این راهکار عبارت است از توکل بر خدا، درخواست از خدا برای در امان بودن از دشمن، استغفار برای لغزش‌ها، تکیه به خدای عزیز، نیاز به دعا در کنار مبارزه و بهره‌مندی از الگوهایی نیکو. دو گفتار دیگر کتاب بر موضوعاتی چون دلداری خداوند به مومنان مهاجر، برنامه اسلام برای جهت‌دهی به محبت مسلمانان، عقلانیت منشا محبت در اسلام و شروط بیعت زنان نومسلمان تاکید دارند.

به طور خلاصه باید گفت: «سوره ممتحنه بر مرزبندی روشن میان ایمان و دشمنی با حق تأکید می‌کند و مؤمنان را از دوستی و اعتماد به کسانی که با ایمان و جامعه اسلامی سرِ ستیز دارند، برحذر می‌دارد؛ در عین حال، میان دشمنی و عدالت تفاوت می‌گذارد و رفتار نیک و عادلانه با کسانی را که با مسلمانان نجنگیده و آنان را از سرزمینشان بیرون نکرده‌اند، مجاز می‌شمارد. این سوره با یادآوری ماجرای حضرت ابراهیم(ع) و یارانش، الگوی پایداری در ایمان و بی‌اعتنایی به باطل را ترسیم می‌کند و در ادامه، احکام مربوط به زنان مؤمن مهاجر و روابط اجتماعی مؤمنان را بیان می‌دارد. پیام محوری سوره آن است که ایمان حقیقی تنها یک باور قلبی نیست، بلکه باید در انتخاب روابط، مرزبندی‌های اخلاقی و اجتماعی و وفاداری به ارزش‌های الهی نیز خود را نشان دهد.»

چرا باید کتاب تفسیر سوره ممتحنه را مطالعه کنیم؟

تا حقیقت آیات قرآن را دریابیم و این مفاهیم انسان‌ساز را در متن زندگی خویش پیاده سازیم.

کتاب تفسیر سوره ممتحنه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

با توجه به ویژگی جهان شمولی قرآن، یقینا مخاطب عام این کتاب هر بنی بشری می‌باشد. طلاب، مسلمانان و پژوهش‌گران قرآنی هم مخاطبان خاص این درس گفتارها هستند.

برشی از کتاب تفسیر سوره ممتحنه:

امروز شما یک مسائلى دارید که این مسائل قبل از بهمن ۵۷ براى شما وجود نداشت، مطرح نبود؛ آن روز مسائلى داشتید که امروز براى شما مطرح نیست. مثلاً مسئله‏‌ منافقین و مسئله‏‌ نفاق، مسئله‏‌ عدالت اجتماعى، مسئله‏‌ى حکومت، مسئله‏‌ جهاد در جبهه‏‌هاى جنگ و ده‏‌ها مسئله از این قبیل، مسائل عمده‏‌ى بعد از تشکیل حکومت است و این مسائل همان مسائلى است که در آیات مدنى بیشتر به آن‌ها پرداخته شده.