کتاب تفسیر سوره بقره از حضرت آیت‌الله العظمی شهید سید علی حسینی خامنه‌ای (ره) برگرفته از جلسات تفسیری معظم له در حسینیه امام خمینی (ره) است که در جمع دانشجویان ایراد شده است. این جلسات از هفدهم مهرماه 1370 آغاز شده است و تا بیست و نهم مهرماه 1371 ادامه داشته است. در این جلسات 25 آیه از این سوره مبارکه مورد بحث و بررسی قرار گرفته‌اند.

قرآن کریم، این صحیفه نور و منشور جاودان هدایت، تنها کتابی برای تلاوت بر لب‌ها و آذین‌بخشیدن به محافل نیست؛ بلکه دریایی بی‌کران از معرفت و چراغی فروزان در مسیر پرپیچ‌وخم زندگی انسان است. عظمت این کلام آسمانی در آن است که از ژرفای جان آدمی تا گستره زندگی اجتماعی او را دربرمی‌گیرد و راه درست زیستن، اندیشیدن و ره‌سپردن به سوی سعادت را فراروی انسان می‌نهد. قرآن، کتاب زندگی است؛ کتابی که در هر فراز و نشیب، در هر حیرت و انتخاب، و در هر تاریکی و تردید، می‌تواند دست انسان را بگیرد و او را به ساحل آرامش و رستگاری رهنمون سازد. ازاین‌رو، مراجعه به قرآن و تدبر در آیات حیات‌بخش آن، نه امری تشریفاتی و گذرا، بلکه ضرورتی همیشگی برای انسانی است که در جست‌وجوی حقیقت، کمال و راهی روشن برای زیستن است؛ چراکه هر دل که به نور قرآن نزدیک‌تر شود، از ظلمات سرگردانی دورتر و به سرچشمه هدایت و آرامش نزدیک‌تر خواهد شد.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (ره) با عنوان رهبر قرآنی ایران، پیش از انقلاب درس‌های تفسیری خود آغاز کرده بودند. این جلسات پس از انقلاب با قدرت و سرعت بیشتری ادامه یافت و روح مشتاق دانشجویان، اعضای هیئت دولت و سایر قرآن‌پژوهان را سیراب کرد. روش تفسیر قرآن در نگاه آیت‌الله خامنه‌ای را می‌توان «تفسیر هدایت‌محور و زندگی‌ساز» دانست. ایشان بر این باورند که قرآن، کتابی برای پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی انسان و ساختن جامعه اسلامی است؛ بنابراین، در فهم آیات نباید تنها به بررسی‌های لفظی، ادبی یا تاریخی بسنده کرد، بلکه باید پیام، جهت‌گیری و نقش آیه در هدایت انسان و جامعه را نیز کشف کرد. در این شیوه، آیات قرآن در پیوند با یکدیگر فهم می‌شوند و برای شناخت دیدگاه قرآن درباره یک موضوع، همه آیات مرتبط مورد توجه قرار می‌گیرند؛ ازاین‌رو، تفسیر قرآن به قرآن و نگاه منظومه‌ای به معارف قرآنی اهمیت ویژه‌ای دارد. همچنین ایشان بر تدبر، فهم عمومی قرآن، توجه به شأن نزول و فضای تاریخی آیات، استفاده از روایات معتبر و در عین حال پرهیز از تحمیل پیش‌فرض‌ها بر قرآن تأکید دارند. حاصل این نگاه آن است که قرآن از کتابی صرفاً برای تلاوت و ثواب، به کتابی زنده و جاری در متن زندگی فردی و اجتماعی تبدیل می‌شود؛ کتابی که درباره ایمان، اخلاق، عدالت، حکومت، مبارزه با ظلم، مسئولیت اجتماعی و ساختن انسان و جامعه سخن می‌گوید.

 کتاب تفسیر سوره بقره با نکاتی درباره حروف مقطعه آغاز می‌شود. به معنای عبارت «ذلک الکتاب» گذر می‌کند و تفاوت «شک» و «ریب» را نشان می‌هد. معظم له با مرور دو آیه نخست تقوا را از حیطه نظریه به میدان عمل می‌کشاند و آن را شرط استفاده از هدایت قرآن عنوان می‌کند تا جایی که مخاطب به اثر متقابل تقوا و هدایت برسد. کتاب در گفتار دوم خود قرآن را به متن زندگی‌مان می‌کشاند و از لزوم حفظ تقوا در دنیای کنونی می‌گوید. این گفتار نشان می‌دهد تقوا قرین با حرکت در بطن جامعه است و نه سکون و کنج‌نشینی. این گفتار با خصوصیات و ویژگی‌های متقین به پایان می‌رسد. کتاب تفسیر سوره بقره در بیست و دو گفتار دیگر بشارت و انذار نسبت به دنیا و آخرت، معنای دقیق عمل صالح، نقش روشنفکران در حرکت‌های اجتماعی، تفاوت سحر و معجزه، انواع شرک، ناتوانی بشر در خلق آیه‌ای چون آیات قرآن، عبودیت خدا، منافقان روزگار پیامبر، سنت استدراج و توضیح اجمالی حرکت جوهری را از نظر می‌گذراند.

چرا باید کتاب تفسیر سوره بقره از رهبر شهیدمان را مطالعه کنیم؟

تا حقیقت آیات قرآن را دریابیم و این مفاهیم انسان‌ساز را در متن زندگی خویش پیاده سازیم.

کتاب تفسیر سوره بقره از رهبر شهیدمان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

با توجه به ویژگی جهان شمولی قرآن، یقینا مخاطب عام این کتاب هر بنی بشری می‌باشد. طلاب، مسلمانان و پژوهش‌گران قرآنی هم مخاطبان خاص این درس گفتارها هستند.

برشی از کتاب تفسیر سوره بقره:

سؤال اوّل این است «آیا واژه های «شک» و «ریب» از نظر کاربرد در قرآن با هم تفاوت دارند؟

پاسخ این است که بله؛ «شک یعنی تردید؛ یعنی احتمال پنجاه پنجاه این شک است. «ریب» یعنی شک تهمت‌آلود؛ وقتی که شما شک دارید که آیا امروز باران خواهد بارید یا نه به این «ریب» نمی‌گویند؛ به این «شک» می‌گویند. اما وقتی شک دارید که آیا حرفی که فلان کس میزند، سخن راستی است یا دروغ به این «ریب» می‌گویند؛ یعنی شکی است همراه با تهمت. او را متهم دارید می‌کنید. نه تهمت به معنای بدش؛ یعنی احتمال می‌دهید که آنچه می‌گوید حقیقت نباشد. اینجا می‌گوید: وَ إِن کُنتُم فِى رَیبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلى عَبدِنا؛ اگر شما شک تهمت آلود دارید؛ یعنی فکر می‌کنید که آنچه او به نام سخن خدا بر شما فرو می‌خواند سخن خدا نیست و او از خود آن را ساخته است. بنابراین «شک» و «ریب» در کاربردهای قرآنی دو جور معنا و مفهوم دارد.