کتاب آزادی معنوی به قلم متفکر شهید استاد مرتضی مطهری مجموعه‌ای از پانزده سخنرانی استاد است که وجه مشترک همه انها مسائل معنوی و مربوط به خودسازی و تزکیه نفس است. از دیدگاه شهید مطهری «آزادی اجتماعی بدون آزادی معنوی میسر و عملی نیست» و کتاب حاضر مخاطب را تا این مقام پیش می‌برد.

فصل اول کتاب به این سوال پاسخ می‌دهد که آزادی چیست؟ سپس دو قسم آزادی، یعنی آزادی معنوی و اجتماعی را بازگو می‌کند و وابستگی این دو را تشریح می‌کند. شهید مطهری به این سوال پاسخ می‌دهد که آیا آزادی معنوی بدون آزادی اجتماعی میسر هست و بالعکس؟ بر مبنای تفکرات استاد آزادی اجتماعی، آزادی انسان از قید و اسارت افراد دیگر است در حالی که آزادی معنوی آزادی انسان از خودش است. این فصل تصریح می‌کند که بزرگترین برنامه انبیاء، آزادی معنوی است و اصلا تزککیه نفس یعنی آزادی معنوی.

فصل دوم با عنوان عبادت و دعا به کلمه «احیاء» می‌رسد. احیاء یعنی زنده کردن و این نقطه مقابل «اماته» است که به معنی میراندن است. برمبنای فصل دوم اولین درجه ربوبیت و خداوندگاری که در نتیجه عبودیت پیدا می‌شود این است که انسان رب و مالک نفس خودش می‌شود، تسلط بر نفس خودش پیدا می‌کند و زمام نفس خود را در دست می‌گیرد. این فصل به موضوعات دیگری چون سبک شمردن نماز، تسلط بر قوه خیال، نظافت، حقوق اجتماعی، طمانینه و نماز اباعبدالله (ع) در صحرای کربلا می‌پردازد.

فصل سوم توبه را دست‌مایه خود قرار داده است. این فصل با تحلیل توبه از نظر روانی آغاز می‌شود و سپس به شرایط پیدایش توبه، تائب صحرای کربلا، مهلت توبه، ارکان و شرایط توبه می‌پردازد. صفحات پایانی این فصل توبه بشر حافی، توبه ابن لبابه و توبه زهیر بن القین را متذکر می‌شود.

هجرت یعنی دوری گزیدن، حرکت کردن، کوچ کردن از وطن، از یار و دیار، همه را پشت سر گذاشتن، برای چه؟ برای نجات ایمان. چنین چیزی از منطق اسلام محدود به یک زمان و مکان معین نیست و در تمام طول تاریخ بشریت در جریان است. «هجرت و جهاد» موضوع فصل چهارم کتاب آزادی معنوی هستند. هدف و نیت در جهاد اسلامی، جهاد با نفس، ستایش سفر در اسلام، مهاجرت از عادات و برتری علمای سفر کرده برخی از عناوین مطروحه در این فصل هستند.

امام علی (ع) می‌فرمایند: «ارزش هر کس به قدر همت اوست». همین حدیث و مضمون آن عاملی شده است تا شهید مطهری در فصل پنجم کتاب به همت بزرگ در راه دانش، در راه جمع‌کردن ثروت و در راه جاه‌طلبی و مقام اشاره کنند.

غیب یعنی چه که فرق آدم مومن و غیر مومن در ایمان به غیب است؟ غیب عبارت است از اینکه انسان اقرار و اعتراف داشته باشد که در عالم هستی حقایق و واقعیت‌هایی هست که من با پوسته بدن خودم یعنی با حواس خودم نمی‌توانم آنها را درک کنم، ولو اینکه اینجا حضور داشته باشند. فصل ششم به مساله غیب می‌پردازد و راه ایمان آوردن به غیب، معنی ایمان به غیب، امداد غیبی و آینده جهان را بررسی می‌کند.

دو فصل پایانی کتاب به سوال «معیار انسانیت چیست؟» پاسخ می‌دهند و مکتب انسانیت را مورد واکاوی قرار می‌دهند.

چرا باید کتاب آزادی معنوی را مطالعه کنیم؟

تفکرات شهید مطهری نیاز حقیقی جامعه امروز ما هستند. این متفکر و نواندیش دینی نگاهی بدیع به مسائل دین و اسلام ارائه می‌دهد و روح حقیقی اسلام را در فرد و جامعه زنده می‌کند. کتاب آزادی معنوی تلاشی راستین در جهت آزادی انسان از اسارت خویشتن است.

کتاب آزادی معنوی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

طلاب و روحانیون، روشنفکران، متفکران و پژوهشگران اسلامی، جوانان و دانشجویان رشته الهیات و معارف اسلامی مخاطبان این سخنرانی‌ها هستند.

برشی از کتاب آزادی معنوی:

ما چرا علی (ع) را یک انسان کامل می‌دانیم؟ برای اینکه درد اجتماع را حس می‌کرده، برای اینکه «من» او تبدیل به «ما» شده بود. برای اینکه «خود» او خودی بود که همه انسان‌ها را جذب می‌کرد. او به صورت یک فرد مجزا از انسان‌های دیگر نبود بلکه واقعا خودش را به منزله یک عنصر، یک انگشت، یک عصب در یک بدن احساس می‌کرد که وقتی ناراحتی‌ای در یک جای بدن پیدا می‌شود، این عضو ناآرام و بی‌قرار می‌گردد.