انسان در مسیر زندگی، بیش از آنکه به دانستن نیاز داشته باشد، به درست زیستن نیازمند است. دانستنِ راه، لزوماً به معنای پیمودن آن نیست؛ همانطور که آگاهی از خوبیها، همیشه به معنای خوب بودن نیست. آنچه میان دانستن و عمل کردن فاصله میاندازد، مسئلهای به نام اخلاق و تربیت نفس است.
امام صادق(ع) میفرمایند: «مَنْ عَمِلَ بِمَا عَلِمَ، عَلَّمَهُ اللَّهُ مَا لَمْ یَعْلَمْ؛ کسی که به آنچه میداند عمل کند، خداوند آنچه را نمیداند به او میآموزد.» پس راه رسیدن به معرفت بیشتر، عمل به دانستههاست؛ نه صرفاً انباشتن اطلاعات.
و در جایی دیگر پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛ همانا من مبعوث شدم تا مکارم و فضایل اخلاقی را به کمال برسانم.»
این اهمیت اخلاق است. لذا در این مقاله بر آن شدیم تا برترین کتابهای اخلاقی را مرور کنیم و با انتخاب گزینه مناسب خویش پای در مسیر بندگی بگذاریم.
کلاس اخلاق
کتاب کلاس اخلاق فرصتی است برای نشستن پای درس عالمی که اخلاق را نه در پیچیدگیهای نظری، بلکه در متن زندگی روزمره جستوجو میکرد. این کتاب گزیدهای از بیانات و توصیههای اخلاقی آیتالله مجتهدی تهرانی(ره) است که محمدحسین فرمانی، از شاگردان ایشان، با جستوجو در آثار، جلسات و سخنرانیهای استاد گردآوری و بهصورت موضوعی تنظیم کرده است. در این اثر، از توکل، شکرگزاری، تهذیب زبان و اهمیت نماز شب گرفته تا رفاقت، صلهرحم، کمک به همسر، بخشندگی، خوشاخلاقی و حتی شیوه درست دعا کردن سخن گفته میشود. ویژگی جذاب کتاب آن است که مفاهیم عمیق اخلاقی را به توصیههایی ساده، ملموس و قابل اجرا تبدیل میکند؛ گویی استاد روبهروی شما نشسته و برای مسائل کوچک و بزرگ زندگی، راهی روشن پیش پایتان میگذارد. این کتاب اخلاق را به همان سادگی منبرهای آقای مجتهدی به دل مخاطب مینشاند.
فلسفه اخلاق
کتاب فلسفه اخلاق مجموعهای از سیزده سخنرانی شهید آیتالله مرتضی مطهری است که در مسجد ارک تهران ایراد شدهاند. این اثر برخلاف کتابهای اخلاقی که به بیان مصادیق و توصیههای اخلاقی میپردازند، در پی واکاوی چیستی و ماهیت اخلاق و تبیین مبانی فکری آن است.
استاد مطهری در بخش نخست کتاب، با بررسی و نقد نظریههای مکاتب مختلف غربی درباره اخلاق، به تبیین دیدگاه اسلام در این زمینه میپردازند و با تکیه بر مبانی فکری و جهانبینی اسلامی، به پرسشهای بنیادینی درباره ماهیت فعل اخلاقی، ارزشهای اخلاقی و معیار تشخیص خوبی و بدی پاسخ میدهند. در بخش دوم نیز، در قالب ضمیمهای بر مباحث اصلی، به معرفی اخلاق اسلامی، چارچوبهای آن و برخی از مهمترین مصادیق و جلوههای اخلاق در منظومه فکری اسلام پرداخته میشود.
فلسفه اخلاق کتابی برای کسانی است که میخواهند فراتر از دانستن توصیههای اخلاقی، به درک عمیقتری از چرایی و مبانی اخلاق و تفاوت نگاه اسلام با مکاتب فکری دیگر دست پیدا کنند.
مجموعه دوجلدی اخلاق از آیت الله حقشناس
آیتالله حقشناس مباحث منسجم و مستقلی درباره عرفان عملی نداشتند، ولی مواعظ ایشان در مسجد امینالدوله پر بود از نکات ناب عرفانی. این شد که این بیانات به پیشنهاد شاگردان ایشان و با نظرات معظمله در مجموعه دو جلدی اخلاق گردآوری شد.
مجموعه دو جلدی اخلاق آیتالله حقشناس(ره) راهنمایی برای شناخت مسیر خودسازی و حرکت در مسیر بندگی خداوند است. جلد نخست به مبانی و کلیات سیر و سلوک میپردازد و موضوعاتی همچون بیداری از غفلت، خودشناسی، ضرورت کسب علم نافع، معیارهای عرفان اصیل اسلامی، موانع معنوی و روش صحیح رسیدن به قرب الهی را بررسی میکند. در این جلد، بر اهمیت ایمان، اطاعت عملی، تقوا و مجاهدت با نفس تأکید شده است.
جلد دوم به آداب و الزامات عملی سیر و سلوک اختصاص دارد و در دوازده فصل، مجموعهای از توصیهها و راهکارهای اخلاقی و معنوی را برای سالکان راه خدا ارائه میکند. هدف این مباحث آن است که خواننده از شناخت مقدمات خودسازی فراتر برود و با مراقبت دائمی از رفتار، محاسبه نفس و پایبندی به آداب بندگی، مسیر رشد معنوی را آگاهانهتر و درستتر طی کند. این مجموعه در حقیقت تلاشی است برای تبدیل معرفت اخلاقی به برنامهای عملی برای زندگی و رسیدن به قرب الهی.
مجموعه پنج جلدی مراقبات اخلاق توحیدی
مجموعه پنججلدی مراقبات اخلاق توحیدی با تدوین و پژوهش مهدی امیری، زیر نظر استاد محمدتقی فیاضبخش، راهنمایی کاربردی برای شناخت مسیر خودسازی و پیمودن مراحل سیر و سلوک در پرتو تعالیم قرآن و اهلبیت(ع) است. این مجموعه تلاش میکند فاصله میان دانستن و عمل کردن را کاهش دهد و با ارائه مباحث اخلاقی، برنامههای روزانه و چلههای عملی، مخاطب را در مسیر تزکیه نفس و تقرب به خداوند همراهی کند.
این مجموعه در پنج جلد، منزلهای اصلی سلوک را دنبال میکند: جلد نخست با موضوع یقظه و توبه، از بیداری و بازگشت به سوی خدا آغاز میشود؛ جلد دوم به مراقبه بر حدود الهی و انجام واجبات و ترک محرمات میپردازد؛ جلد سوم با محوریت خوف و رجا، تعادل میان بیم و امید را بررسی میکند؛ جلد چهارم با موضوع مراقبه مرگ، انسان را به شناخت حقیقت دنیا و آمادگی برای ملاقات با پروردگار فرامیخواند و جلد پنجم با بررسی بهشت و جهنم، سرانجام اعمال انسان و پاداش و کیفر اخروی را تبیین میکند. در مجموع، این مجموعه نقشهای عملی برای حرکت از غفلت به بیداری، از معرفت به عمل و از خودسازی به سوی بندگی آگاهانه است.
مجموعه چهارجلدی دستورات اخلاق توحیدی
مجموعه دستورات اخلاق توحیدی اثری چهارجلدی در حوزه اخلاق اسلامی و سیر و سلوک معنوی است که زیر نظر استاد محمدتقی فیاضبخش تدوین شده است. این مجموعه با هدف ارائه دستورالعملهایی عملی برای تهذیب نفس و تقرب به خداوند، چهار موضوع اساسی را در مسیر بندگی بررسی میکند: دوام طهارت، تلاوت قرآن، نماز اول وقت و نماز شب. هر جلد در قالب یک برنامه چهلروزه تنظیم شده تا مخاطب با مراقبت و مداومت، این اعمال را به بخشی از زندگی روزمره خود تبدیل کند.
از ویژگیهای ارزشمند این مجموعه، بهرهگیری از آیات و روایات، بیانات عارفان و عالمان ربانی، اشعار و حکایاتی از زندگی صالحان و اهل معرفت است که به مباحث آن جنبهای کاربردی و تربیتی میبخشد. مجموعه دستورات اخلاق توحیدی را میتوان مکمل مجموعه پنججلدی مراقبات اخلاق توحیدی دانست؛ اثری مناسب برای علاقهمندان به اخلاق اسلامی، خودسازی و سیر و سلوک که میخواهند با برنامهای منظم، گامهایی عملی در مسیر بندگی و رضایت الهی بردارند.
مجموعه سه جلدی اخلاق در قرآن از آیت الله محمدتقی مصباح یزدی
مجموعه سهجلدی «اخلاق در قرآن» اثر آیتالله محمدتقی مصباح یزدی، با تکیه بر آیات قرآن و تفاسیر آن، به تبیین اصول اخلاق فردی، الهی و اجتماعی میپردازد و راه رسیدن انسان به کمال و مقام خلیفهالهی را ترسیم میکند. جلد اول ضمن بررسی مبانی و مفاهیم علم اخلاق، به هدف آفرینش انسان، ارزش نیت و عمل، مراتب ایمان و کفر و رابطه انسان با خدا، معرفت الهی، عبادت و بندگی میپردازد.
جلد دوم به رابطه انسان با خویشتن اختصاص دارد و موضوعاتی همچون غفلت، بیداری، حقیقتجویی، میل به جاودانگی، لذت، سعادت و عواطف انسانی را بررسی میکند. جلد سوم نیز با تمرکز بر اخلاق اجتماعی، مباحثی چون عدالت، احسان، حقوق و تکالیف، خانواده، روابط اجتماعی، اصلاح و فساد و اخلاق بینالملل را از منظر قرآن تبیین میکند. این مجموعه راهنمایی جامع برای ساختن انسانی متعادل، خدامحور و مسئولیتپذیر در زندگی فردی و اجتماعی است.
کتاب نردبان آسمان
کتاب نردبان آسمان؛ پلههایی برای رسیدن به آسمان معنویت است. آیتالله سید رضا بهاءالدینی از عارفان و فقیهان برجسته معاصر، عمر خویش را در مسیر تحصیل، تدریس و تهذیب نفس سپری کرد. ایشان از محضر بزرگانی همچون آیتالله شیخ عبدالکریم حائری یزدی بهره برد و شاگردان برجستهای از جمله سید مصطفی خمینی را پرورش داد. آنچه شخصیت ایشان را متمایز میکرد، پیوند عمیق علم و معنویت با سادهزیستی، تواضع و بیاعتنایی به جلوههای دنیوی بود؛ عالمی وارسته که آموزههای اخلاقیاش پیش از آنکه در کلام جلوهگر شود، در رفتار و منش زندگیاش نمود داشت.
کتاب نردبان آسمان مجموعهای از درسها و بیانات اخلاقی ایشان است که در ۶۴ درس کوتاه گردآوری و تدوین شده است. درسهای اخلاقی ایشان عموما در دهه شصت و عموما در جمع طلاب و رزمندگان ایراد شده است. در این اثر، مخاطب با بیانی ساده و دلنشین با نکتههایی عمیق درباره خودسازی، بندگی خدا، دوری از هوای نفس، تهذیب اخلاق و شناخت حقیقت زندگی آشنا میشود. این کتاب فرصتی است برای همنشینی با کلام عارفی وارسته و بهرهگیری از رهنمودهای او در مسیر سلوک معنوی و نزدیکتر شدن به پروردگار.
در پایان باید بگوییم برای انتخاب یک کتاب اخلاق اسلامی باید به چند معیار اساسی توجه کرد: مبانی و منابع اثر (بهویژه میزان اتکا به قرآن و روایات)، موضوعات محوری کتاب مانند خودسازی، تهذیب نفس، فضائل و رذائل اخلاقی، و مهمتر از همه، راهکارهای عملی آن برای اصلاح رفتار و سبک زندگی. همچنین باید روشن شود کتاب با چه زبانی و برای چه مخاطبی نوشته شده و چه سهمی در شناخت و عمل به اخلاق اسلامی دارد.
اما همه این موارد زیر سایه اتصال مخاطب به اعتبار علمی و معنوی نویسنده قرار میگیرد و مهمترین مساله برای انتخاب یک کتاب اخلاقی شخصیت عالمی است که در پس پرده کتاب قرار دارد.



