کتاب دولت و بازار نوشته سید یاسر جبرائیلی، اثری در حوزه اقتصاد سیاسی است که به بررسی رابطه دولت و بازار و نقش هر یک در توسعه اقتصادی می‌پردازد. پرسش محوری نویسنده این است که آیا پیشرفت اقتصادی در گرو آزادی کامل بازار از مداخله دولت است یا دولت نیز باید در حمایت از تولید ملی، هدایت فعالیت‌های اقتصادی و ایجاد ثروت نقش‌آفرینی کند؟

نویسنده برای پاسخ به این پرسش، ابتدا نظریه‌های اقتصادی مرتبط با تجارت آزاد و حمایت‌گرایی را بررسی می‌کند و سپس با مطالعه تجربه تاریخی کشورهایی همچون آلمان، آمریکا، فرانسه و کره جنوبی، نقش دولت در شکل‌گیری قدرت اقتصادی و صنعتی کشورها را به بحث می‌گذارد.

فصل اول به بررسی و نقد نظریه‌های تجارت آزاد و حمایت‌گرایی اختصاص دارد. نویسنده با تشریح نظریه‌های مزیت مطلق، مزیت نسبی و مزیت رقابتی، مبانی تجارت آزاد را بررسی می‌کند و در ادامه، با پرداختن به اندیشه‌های مرکانتیلیستی و دیدگاه‌هایی همچون نظریه فریدریش لیست، نقش حمایت دولت از اقتصاد داخلی را تبیین می‌کند. هدف این فصل نشان دادن این نکته است که تجارت آزاد تنها مسیر توسعه نیست و حمایت هدفمند از تولید ملی نیز می‌تواند به پیشرفت اقتصادی منجر شود.

فصل دوم مفهوم «حمایت هوشمند» و کارکردهای آن را معرفی می‌کند. در این فصل، حمایت از اقتصاد داخلی فراتر از محدود کردن واردات در نظر گرفته شده و بر نقش دولت در صیانت از بازار، خلق بازار، حفظ ظرفیت‌های تولیدی و قبض و بسط بازار تأکید می‌شود. نویسنده معتقد است دولت باید با سیاست‌گذاری هدفمند، ضمن حمایت از تولیدکنندگان داخلی، زمینه افزایش توان رقابت و گسترش فعالیت‌های اقتصادی را فراهم کند.

فصل سوم با عنوان «نئولیبرالیسم، استعمار فرانو و عقب‌ماندگی» به بررسی ارتباط میان سیاست‌های اقتصادی، مناسبات سلطه و عقب‌ماندگی کشورها می‌پردازد. نویسنده با تفکیک استعمار کهن، نو و فرانو، نقش بازار جهانی، نخبگان داخلی و رژیم‌های بین‌المللی را در تداوم وابستگی اقتصادی بررسی می‌کند. همچنین با اشاره به تجربه کشورهایی مانند ونزوئلا و ترکیه، تلاش می‌کند نشان دهد که عقب‌ماندگی اقتصادی تنها ریشه در عوامل داخلی ندارد و باید مناسبات قدرت و وابستگی جهانی را نیز در تحلیل آن در نظر گرفت.

فصل چهارم به تجربه توسعه اقتصادی کره جنوبی اختصاص دارد و نقش دولت در تبدیل این کشور به یک قدرت صنعتی را بررسی می‌کند. نویسنده با مرور دوران سینگمان ری و ژنرال پارک چونگ‌هی، نقش برنامه‌ریزی اقتصادی، حمایت از صنایع داخلی، خلق مزیت و گسترش بازار را توضیح می‌دهد. این تجربه نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی و حمایت هدفمند دولت می‌تواند در کنار فعالیت بخش خصوصی، زمینه‌ساز رشد تولید ملی و توسعه صنعتی باشد.

در بخش پایانی کتاب، نویسنده با جمع‌بندی مباحث، بر ضرورت عبور از دوگانه اقتصاد کاملاً آزاد و اقتصاد دولتی تأکید می‌کند. از دیدگاه او، دولت نه باید بازار را به حال خود رها کند و نه تمام فعالیت‌های اقتصادی را در اختیار بگیرد؛ بلکه باید با ایفای نقش حامی، هادی و ناظر، از طریق پنج کارکرد صیانت، خلق، حفظ، قبض و بسط بازار، فعالیت‌های اقتصادی را در مسیر منافع ملی و توسعه کشور هدایت کند.

چرا باید کتاب دولت و بازار را مطالعه کنیم؟

کتاب «دولت و بازار» تلاشی برای بازاندیشی در رابطه دولت و اقتصاد است. نویسنده با طرح نظریه «حمایت هوشمند» نشان می‌دهد که توسعه اقتصادی نه با رهاسازی کامل بازار و نه با تصدی‌گری گسترده دولت، بلکه با ایجاد رابطه‌ای متوازن میان سیاست‌گذاری دولتی و فعالیت اقتصادی بخش خصوصی امکان‌پذیر است. این کتاب خواننده را با پرسش‌هایی اساسی درباره تجارت آزاد، حمایت از تولید داخلی، وابستگی اقتصادی، نقش دولت و تجربه کشورهای صنعتی روبه‌رو می‌کند و زمینه‌ای برای تأمل درباره مسیر توسعه اقتصادی ایران فراهم می‌آورد.

کتاب دولت و بازار را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه این کتاب را به علاقه‌مندان اقتصاد سیاسی، دانشجویان رشته‌های اقتصاد و علوم سیاسی، فعالان حوزه تولید و تجارت و همچنین افرادی پیشنهاد می‌کنیم که دغدغه شناخت نقش دولت در توسعه اقتصادی، حمایت از تولید ملی و دستیابی به استقلال و پیشرفت اقتصادی را دارند.

برشی از کتاب دولت و بازار:

اسمیت معتقد است در حیطه علم اقتصاد بشر به وسیله غریزه منفعت طلبی خود تحریک می‌شود. او نیز مانند فیزیوکرات‌ها بر این باور است که افراد به دلیل آنکه ذاتاً خودخواه هستند به دنبال منافع شخصی خود می‌روند و این امر منافع دیگران را نیز در پی دارد. در واقع اسمیت نیز به تأسی از فیزیوکراسی بین منافع شخصی و منافع اجتماعی پیوند برقرار می‌کند؛ از نظر او نفع شخصی محرک اساسی فعالیتهای اقتصادی انسان است و منافع طبیعی هر کس ایجاب می‌کند که با حداقل کوشش حداکثر تمتع را به دست آورد. پس اگر انسان در تعقیب منافع اقتصادی خود آزاد باشد نفع اجتماعی و عمومی که حاصل جمع منافع خصوصی است تأمین خواهد شد.