کتاب تفسیر واژگان قرآن کریم به قلم کاووس روحی برندق و استاد محمدتقی فیاض‌بخش اثری پژوهشی و جامع در حوزه واژه‌شناسی قرآنی است که بر اساس دو تفسیر مجمع‌البیان و المیزان نگاشت شده است.

رسول خدا (ص) می‌فرمایند: «قرآن که در میان شماست، سفره گسترده الهی است؛ پس تا آنجا که می‌توانید از خوان گسترده پروردگار بهره ببرید. »

حضرت علی (ع) نیز می‌فرمایند: «کتاب خدا را فراگیرید؛ که قرآن بهترین کلام و شیواترین موعظه‌هاست. و در آن عمیق بیندیشید؛ که قرآن بهار دل‌هاست. و از نور آن شفا طلبید؛ که قرآن شفای دل‌هاست.»

باید از قرآن بهره‌ها جست. اما مگر آگاهی از این دریای عمیق بدون تسلط بر واژگان و چند و چون زبان عربی ممکن است؟! زبان عربی در کنار تمام ظرافت‌ها و لطایفش، بسیار دقیق است، و باید اذعان نمود هیچ زبان دیگری ظرفیت انتقال معارف الهی را ندارد.

بنابراین برای آشنایی با ظرافت‌های معانی آیات الهی چاره‌ای جز آگاهی از مفردات کلمات قرآن نیست و در این راستا علاوه بر واژه‌نامه‌های عمومی در لغت تازی کتابهای تخصصی واژه‌شناسی قرآنی نیز از قدیم و جدید تدوین شده است.

در این میان دو کتاب تفسیر فخیم شیعی سهم بسزایی در واژه‌شناسی قرآن دارند؛ که اولی مجمع البیان فی تفسیر القرآن اثر محقق ذوفنون علامه طبرسی است؛ و دیگری «المیزان فی تفسیر القرآن» تألیف استاد علامه سید محمد حسین طباطبائی است که به حق، کتاب اخیر نه فقط تفسیر قرآن، بلکه دائرۃ المعارف شیعی است که حضرت استاد به مناسبت، ذیل هر آیه نکات گوناگون معارف الهی را در زمینه‌های اخلاقی، اعتقادی، تاریخی و یا اجتماعی، با رویکردی قرآنی بیان کرده‌اند. به لحاظ واژه شناسی نیز در تفسیر «مجمع البیان» ذیل هر آیه بحث مستقل لغوی در توضیح واژه‌های مشکل آیه ذکر شده و مؤلف با تسلطی که بر ادبیات و اشعار عرب داشته است به توضیح و تدقیق در واژه مزبور پرداخته و از نکات ادبی و لغوی تفسیر تبیان اثر شیخ الطائفة علامه طوسی نیز استفاده فراوان برده است. و در تفسیر المیزان نیز از آنجا که بنای مرحوم علامه بر تفسیر قرآن به قرآن بوده است و در این راستا فقه اللغة آیات نقش محوری در تفسیر قرآن دارد، حضرت استاد در ذیل هر آیه، نکات ارزشمندی را در واژه شناسی لغات آیه مربوطه، با عنایت به سیاق آیه و مقایسه آن با آیات دیگر با بهره‌گیری از کتاب مفردات راغب و تفسیر مجمع البیان اشاره کرده‌اند؛ که به حق مجموعه آنها موسوعه‌ای در فقه اللغة قرآنی است.

ولی مشکل اساسی برای محققین، در هر دو تفسیر نامبرده آن بود که این نکات در مجموعه مجلدات تفاسیر مربوطه به صورت پراکنده ذکر شده و برای یافتن معنای هر واژه می‌باید به ذیل آیات مربوطه در مجلدات گوناگون این دو تفسیر مراجعه کرد و استقصای آن نیز کار دشواری است.

کتاب حاضر، موسوعه‌ای است از تفسیر مفردات واژه‌های قرآنی بر اساس این دو تفسیر؛ به گونه‌ای که توضیح و تدقیق در معانی هر یک از لغات آیات قرآن، که به مناسبت به طور پراکنده در کل این دو تفسیر وجود داشت، به صورت متمرکز در ذیل هر لغت و به ترتیب حروف الفبا گرد آوری شده؛ تا در حد توان توانسته باشیم قدمی در حل مشکل محققین در واژه شناسی قرآنی برداریم.

چرا باید کتاب تفسیر واژگان قرآن کریم را مطالعه کنیم؟

تا اندکی، فقط اندکی به معارف ناب قرآن کریم دست یابیم.

کتاب تفسیر واژگان قرآن کریم را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

پژوهشگران قرآنی، طلاب و روحانیون و علاقه‌مندان به تفسیر قرآن مخاطبان این نوشتار هستند.

برشی از کتاب تفسیر واژگان قرآن کریم:

«عثی» هم به معنای فساد تفسیر شده و هم به معنای اضطراب و مبالغه آمده است. راغب می‌گوید: ماده «عیث» با ماده «عثی» معنای نزدیک به هم دارند؛ نظیر ماده «جَذَب» با ماده «جَبَدْ». البته ماده ی «عیث» بیشتر در فسادهایی استعمال می‌شود که با حسّ مشاهده می‌شود؛ ولی ماده «عثی» در فسادهایی به کار می‌رود که عقل آن را درک می‌کند نه حس، و گفته می‌شود: «عَثى – یَعْثِی – عِثِیّا» و بر این قیاس است آیه شریفه ی «وَلَا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ» [البقرة:٦٠] نیز گفته می‌شود «عَثًا یَعْثُو عُثُوَاً».