کتاب «الغیبة» معروف به غیبت نعمانی نوشته ابوعبدالله محمد بن ابراهیم نعمانی، یکی از کهن‌ترین و معتبرترین منابع روایی شیعه درباره امام زمان (عج) و دوران غیبت ایشان است. از آنجایی که نویسنده این کتاب از شاگردان مستقیم «ثقة‌الاسلام کلینی» بوده، این اثر از جایگاه علمی و اعتباری بسیار بالایی برخوردار است. کتاب حاضر شامل متن و ترجمه این کتاب شریف است که به همت مجتبی عزیزی فراهم آمده است.

عصر غیبت عصر بی‌خبری از امام معصوم است. اما شیعه در این عصر پر چالش‌ رها شده نیست. طبق احادیث و رهنمودهای بزرگان‌مان انتظار، وظیفه منتظران، آخرالزمان و بسیاری از پرسش‌ها، پیرامون مهدویت به شایستگی پاسخ داده شده‌اند. کتاب غیبت نعمانی از این دست کتاب‌ها است.

نعمانی این کتاب را در حدود سال‌های ۳۳۰ تا ۳۴۰ هجری قمری تألیف کرده است؛ یعنی در اوایل دوران غیبت صغری یا آغاز غیبت کبری. این نزدیکی زمانی به دوران حضور ائمه، باعث می‌شود روایات آن از سلامت و دقت بالایی برخوردار باشند. او در این کتاب تلاش کرده است تا روایاتی را گردآوری کند که مستقیماً به مسئله غیبت، دلایل آن، ویژگی‌های امام غایب و علائم ظهور می‌پردازند. او با نگاهی تحلیلی به احادیث نگاه کرده و سعی داشته شبهات مطرح شده در زمان خودش را پاسخ دهد.

کتاب شامل چندین بخش اصلی است که مباحث زیر را پوشش می‌دهد:

• اثبات وجود امام زمان (عج) بر اساس روایات پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع).
• علت غیبت و فلسفه آن (که در روایات به «سِرٌّ مِنْ سِرِّ اللَّهِ» تعبیر شده است).
• علائم و نشانه‌های قبل از ظهور (فتنه‌ها، قیام‌ها و تغییرات اجتماعی).
• وضعیت شیعیان در دوران غیبت و تکالیف آن‌ها.

بسیاری از احادیثی که امروزه ما درباره «آخرالزمان» و شرایط دشوار پیش از ظهور می‌شنویم (مانند فتنه‌های شام، خروج سفیانی و …) از همین کتاب استخراج شده‌اند. نعمانی به نوعی اولین کسی بود که به طور تخصصی و موضوعی، یک دایره‌المعارف روایی درباره امام دوازدهم تدوین کرد.

کتاب غیبت نعمانی در مجموع شامل ۲۶ باب است که با هدف پاسخگویی به شبهات آن دوران و تثبیت عقیده مهدویت تدوین شده است. برای اینکه تصویر روشن‌تری از محتوای آن داشته باشید، می‌توان مطالب کتاب را در ۵ محور اصلی دسته‌بندی کرد:

۱. تبیین ضرورت وجود امام و جانشینی

نعمانی در ابتدای کتاب، با استناد به آیات قرآن و احادیث نبوی، بر لزوم وجود حجت خدا در زمین تأکید می‌کند. او بحث را از «اصل امامت» آغاز کرده و با ذکر روایاتی از پیامبر (ص) و ائمه (ع)، ثابت می‌کند که تعداد امامان پس از پیامبر دوازده نفر هستند و دوازدهمین آن‌ها همان مهدی موعود است.

۲. اثبات وقوع غیبت و فلسفه آن

یکی از بخش‌های کلیدی کتاب، پاسخ به این پرسش است که «چرا غیبت رخ داد؟». نعمانی روایاتی را نقل می‌کند که نشان می‌دهد غیبت پیش از تولد امام زمان نیز توسط پیامبر و امامان پیشین پیش‌بینی شده بود.

در این بخش، غیبت به «امتحان الهی» و «آمادگی جامعه» پیوند داده می‌شود. روایاتی ذکر شده که در آن‌ها غیبت به «خورشید پشت ابر» تشبیه شده است؛ یعنی امام در غیبت نیز منشأ خیر و برکت است، حتی اگر مردم به صورت مستقیم او را نبینند.

۳. ویژگی‌های دوران غیبت و وظایف شیعیان

این بخش برای خواننده امروزی بسیار جذاب است. نعمانی به شرایطی می‌پردازد که در دوران غیبت برای مؤمنان پیش می‌آید. او تأکید می‌کند که دوران غیبت، دوران «غربال شدن» و امتحان است.
این بخش سرشار است از روایاتی که شیعیان را به صبر، انتظار فرج، حفظ دین و دوری از بدعت‌ها در این دوران پرآشوب دعوت می‌کند.

۴. علائم و نشانه‌های ظهور

این بخش مشهورترین قسمت کتاب نعمانی است و بیشترین حجم روایات را به خود اختصاص داده است. او علائم را به دو دسته تقسیم می‌کند:

• علائم حتمی: نشانه‌هایی که قطعاً پیش از ظهور رخ می‌دهند (مانند خروج سفیانی، ندای آسمانی، خسف در بیداء، قیام یمانی و قتل نفس زکیه).
• علائم غیرحتمی: اتفاقات اجتماعی، سیاسی و اخلاقی که در جوامع پیش از ظهور رخ می‌دهد (مانند گسترش ظلم، فساد اخلاقی، و دگرگونی در روابط انسانی).

۵. حکومت جهانی امام زمان (عج)

در پایان، کتاب به ترسیم سیمای جامعه پس از ظهور می‌پردازد. این بخش روایات امیدبخشی درباره برقراری عدل مطلق، رشد عقلانی انسان‌ها، آبادانی زمین و برچیده شدن بساط ظالمان دارد.

چرا باید کتاب غیبت نعمانی را مطالعه کنیم؟

تا ضمن غلبه بر شبهات مطرح شده پیرامون مهدویت از حقیقت انتظار، وظایف منتظران و حوادث آخرالزمان آگاه شویم.

کتاب غیبت نعمانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

علاقه‌مندان به موضوع مهدویت، طلاب و روحانیون، محققان و عموم افرادی که می‌خواهند منتظری حقیقی شوند مخاطبان این نوشتار هستند.

برشی از کتاب غیبت نعمانی:

روزی پیامبر اکرم (ص) با جمعی از اصحابشان در مسجد نشسته بودند، حضرت به ایشان فرمودند: هم اینک مردی از این در مسجد بر شما وارد می شود و از آنچه که به او مربوط می‌شود خواهد پرسید. طولی نکشید که مرد بلند بالایی که به مردان قبیله مضر شباهت داشت وارد شد. نزدیک آمده، سلام کرد و در محضر رسول خدا (ص) نشست، سپس عرضه داشت: ای رسول خدا شنیده‌ام که خداوند در قرآن فرموده است: «بـه ریسمان الهی چنگ بزنید و متفرق نشوید.» آن حبل و ریسمانی که خـداونـد مـا را بـه اعتصام و توسل به آن و پراکنده نشدن از گرد آن دستور داده چیست؟

رسول خدا (ص) لحظاتی سرشان را پائین انداخته و سکوت کردند، سپس سر برداشته و با دست به علی بن ابی طالب (ع) اشاره نموده و فرمودند: «این شخص ریسمان الهی است که هر کس متوسل به او شود به برکت او در دنیا محفوظ خواهد ماند و در آخرت گمراه نخواهد بود.»